Zoveel zuipen dat je kruipend naar huis moet, XTC gebruiken op een raveparty tot de vroege morgen, onveilige seks met die jongen die je net die avond ontmoet hebt, en tatoeages en piercings laten zetten terwijl je ouders hier fel op tegen zijn. Risicogedrag: iedereen weet dat het gevaarlijk is, en toch maakt iedereen zich er weleens schuldig aan. Heerlijk die stoot dopamine door je lijf als je doet wat eigenlijk niet mag. Wij mensen weten precies wat goed voor ons is, toch doen wij niet altijd wat goed voor ons is. Als we ons levenlang deden wat goed voor ons was, dan stonden we iedere ochtend om 8 uur op, uitgeslapen en wel omdat je om 11 uur 's avonds je bedje in ging. Eet je 3 maaltijden op een dag waaronder twee ons groente en twee stuks fruit. Werkte je van 9 tot 5 om vervolgens al het geld uit te besteden aan de verzorging van je familie. Was niemand werkeloos, bewoog iederen 30 minuten per dag, rook en dronk er niemand, en had niemand stress omdat we zorgen voor voldoende rust en regelmaat.
Ik ken niemand die zich nooit schuldig maakt aan risicovol gedrag. Zelfs senioren die zich wel aan bovenstaande dingen houden, zijn wijs geworden door schade en schande. Derhalve de evolutie ons begiftigd heeft met relatief de grootste hersenen in verhouding tot ons lichaam van alle zoogdieren zou je denken dat wij,
homo sapiens, het woord zegt het al: de verstandige mens) weldenkend kunnen doen wat wij weten. Namelijk doen wat goed voor je is. Wat heeft het in godsnaam voor voordeel vanuit evolutionair/psychologisch perspectief om jezelf in risicovolle situaties te begeven?
Allereerst is het belonend. Het stofje dopamine wat ik hierboven noemde is hét stofje dat vrijkomt in je hersenen bij belonend gedrag als seks, lekker eten, roken en alchohol/drugs maar ook bij mensen die enorm verliefd zijn of bungeejumpen.
Risicovol gedrag zorgt voor een enorme stoot dopamine die vrijkomt in je hersenen. Het systeem in je hersenen waar dopamine een rol speelt heet het limbisch systeem. Dit systeem is op zijn beurt weer betrokken bij emoties (daarnaast is het betrokken bij motivatie, genot en het emotioneel geheugen). Bij negatieve emoties als verdriet, agressie of jaloezie. Maar met name bij positieve emoties als: blijdschap, verliefdheid en extase. Mensenlijk gedrag komt met name voort uit de zoektoch naar belonende stimuli. En laat risicogedrag nou zorgen voor een dopaminerush en mede doordoor belonend zijn. Dit verklaart echter nog niets. Waarom zorgt risicogedrag dan voor dopamine en voelt het zo belonend? Wat hebben wij voor voordeel aan drugsverslaafd raken? Obese worden? Of longkanker krijgen?
Laat ik allereerst de principes van de evolutietheorie uitleggen.
Organismen kunnen bepaalde eigenschappen doorgeven aan hun nakomelingen. Zulke eigenschappen worden erfelijke eigenschappen genoemd en kunnen van ouders op nakomelingen worden doorgegeven. Binnen een populatie van een soort bestaat variatie in erfelijke eigenschappen, die wordt veroorzaakt door verschillen in de genen van individuen (genetische variatie). Sommige individuen hebben een voordelige eigenschap en zijn daarom beter uitgerust om te overleven dan andere. Door natuurlijke selectie zullen deze individuen meer nakomelingen krijgen, zodat in de populatie de voordelige eigenschap vaker gaat voorkomen.Eén theorie is dat ons risicogedrag een overblijfsel is van onze voorvaderen. Agressie had bijvoorbeeld voordelen ten opzichte van het verdedigen van de stam tegen vijanden als roofdieren. Agressiesieve individuen hebben een hogere testosteronwaarde en worden dus als mannenlijker gezien. De meeste mannelijke van de stam was de 'aphale male'. Alpha male zijn had veel reproductieve voordelen zo had het a) voordelen voor de groep omdat er zo meer mensen overleefde en de kans op reproductief succes voor de hele groep groter was en b) had de 'alpha-male'het meeste aanzien bij de vrouwen. Een man met veel aanzien wordt gezien als een man met 'goede'genen en dus zouden meer vrouwen het bed, of in dit geval het hunnebed, willen delen met de 'alpha-male'.
Voordelen van risicogedrag zouden verklaard kunnen worden door de volgende redenen; (Onveilige) seks vergroot ons reproductief succes. De drugs zoals wij die nu kennen zijn eigenlijk afgeleiden van medicijnen/ heelzame stoffen maar zijn misbruikt voor recreatieve doeleinden. Bij dit soort gedragingen komt veel dopamine vrij. Dopamine zorgt voor een grotere beloning in de hersenen. En de mens is op zoek naar belonende situaties. De mens leert wat belonend is door middel van conditionering. Door een neutrale stimulus te koppelen aan een belonende stimulus leert men dat die neutrale stimulus belonend is. Zoals een kindje bijvoorbeeld een snoepje krijgt wanneer het op de wc heeft geplast in plaats van in zijn broek. Of zoals een
Toch is hier niet alles mee verklaart. Want evolutionair gezien zou de gene die risico's vermijden de meeste kans hebben op reproductief succes c.q het doorgeven van zijn/haar genen. Degene die geen drank of drugs misbruikt leeft waarschijnlijk langer. Iemand die niet rookt, heeft minder kans op longkanker en iemand die 200 rijdt op de snelweg heeft een grotere kans om een dodelijk ongeluk te krijgen dan iemand die zich aan de gewenste snelheid houdt. Hoe langer en gezonder je leeft, hoe groter je reproductieve succes is omdat je a) hoe langer je leeft, hoe meer kinderen je kunt krijgen en succesvol op kunt voeden b) minder kans heeft op het doorgeven van nadelige eigenschappen. Risicovol gedrag is immers een nadelige eigenschap ten aanzien van reproductief succes volgens verschillende theorieën. Langzamerhand zou risicovol gedrag wegevolueren, omdat het geen voordeel meer heeft in deze hoogontwikkelde cultuur waar wij anno 2010 in leven. Wij hoeven onze sociale groep waartoe wij behoren niet meer te beschermen door middel van agressie en vechten.
Maar is dit wel zo? Heeft risicogedrag anno 2010 geen enkel voordeel meer? Volgens verschillende wetenschappelijke onderzoeken heeft risicogedrag wel degelijk verband met voordelen. Er is een gen ontdekt genaamd DRD4 dat verantwoordelijk is voor zowel risicogedrag ALS het opzoeken van
nieuwigheden. Het opzoeken van nieuwe situaties heeft wel degelijk voordelen. Het opzoeken van nieuwe stimuli, omgeving, mensen leidt tot vooruitgang. Wanneer de mens hier niet naar opzoek was zouden wij niets leren, zouden we niet ontwikkelen, dan was er geen vooruitgang in het leven. Het enige dat een mens zijn hele leven door blijft doen is: leren en groeien; Ontwikkelen dus. Van fouten leren we en wanneer een nieuwe situatie positief (en dus belonend uitpakt) zullen wij deze opslaan in ons geheugen en opzoek blijven gaan naar de belonende situatie. Het gen DRD4 codeert dus voor het zoeken naar nieuwigheid. Hoe komen de individuele verschillen dan in de mate waarin wij opzoek zijn naar nieuwigheid? Waarom slaat de een door naar extreem risicogedrag en
Dit is een lang en ingewikkeld verhaal waar ik niet te lang op in wil gaan maar ik probeer het kort even begrijpelijk te maken. Het is een complexe interactie van verschillende factoren. Je DNA bestaat uit genen, en deze genen op zijn beurt weer uit kleinere delen namelijk allelen. Natuurlijk codeert er niet één gen voor een complexe eigenschap als risicogedrag (dit bestaat uit een hoop facetten). Een heleboel allelen en op zijn beurt weer genen coderen hiervoor. En de samenstelling hiervan verschilt van mens tot mens en hebben je vader en moeder aan je doorgegeven (daar heb je die erfelijke eigenschap weer). Het gen condeert dus deels voor migratie en reislust maar de expressie van die genen samen kan ook deels de oorzaak zijn van een manische depressie of nicotine- en drugsverslaving (lees: niet de enige oorzaak! Ook dit is weer een complexe interactie van genen en je omgeving).
Risicogedrag stamt dus af van het zoeken naar nieuwigheden. Het doen van nieuwe dingen en nieuwe ervaringen heeft voordeel omdat men hiervan leert en zich ontwikkelt. Leren en ontwikkelen is belangrijk voor reproductief succes en daarom is het een mooi trucje van moeder natuur dat nieuwe ervaringen belonend werken (meer dopamine). Echter, wanneer dit zoeken naar nieuwigheden omslaat in risicovol gedrag kan het nadelig zijn. Dit risicogedrag wordt niet alleen bepaald door je genen; Je omgeving en ervaringen zijn mede bepalend voor de genexpressie. Met name je adolescentie (puberteit) is een fase van risicogedrag. De puberteit wordt gekenmerkt door enorme intwikkeling op zowel lichamelijk als mentaal gebied. Vandaar ook die hang naar nieuwe en spannende dingen. Biologisch gezien komt dit doordat je limbisch systeem al geheel ontwikkeld is (het systeem voor emoties, met name belonende emoties als blijheid maar ook straffen) en je prefrontale cortex wat achterloopt (het deel van je brein dat zorgt voor het controleren van deze impulsen, die de afweging maakt wat goed is en wat slecht, en voor lange termijn denken zorgt). Geen nood dus, het komt allemaal goed: wanneer je uit die puberteit komt en volwassen wordt neemt het risicogedrag aanzienlijk af. wanneer je dan volwassen bent en klaar bent om kinderen te krijgen en op te voeden (reproductief succes) hebben de meeste mensen geen behoefte meer aan extreem risicovol gedrag. Alweer zo'n mooi meachisme van moeder natuur.
Je bent nooit te oud om jong te zijn. De persoon die geen risico neemt, doet niets, heeft niets, is niets en zal nooit wat worden. Hij vermijdt welliswaar spijt en verdriet, maar hij kan simpelweg niet leren, voelen, veranderen, groeien, liefhebben en leven.
Het brein met het limbisch systeem Mijn volgende blog: Waarom angsthazen juist cool zijn